Inwentaryzacja ornitologiczna na terenach objętych Projektem

Metodyka inwentaryzacji ornitologicznej

W ramach inwentaryzacji ornitologicznej wykonano 12 kontroli terenowych w następujących dniach: 17.06, 24.06, 01.07 08.07, 14.07, 21.07, 29.07, 04.08, 11.08, 15.08, 19.08, 25.08.2012 r. Dane uzupełniono o informacje z lat ubiegłych, dotyczące wybranych gatunków. Autorzy opracowania prowadzą na terenie Pustyni Błędowskiej długoletnie obserwacje.
Każda kontrola trwała od 8 do 12 godzin, powadzona była w godzinach porannych między 5:00 a 13:00. Kontrole były powadzone metodą transektu liniowego – ptaki liczono podczas przejścia wzdłuż pasa inwestycji. Rejestrowano wszystkie ptaki widziane i słyszane, notując ich obecność, kategorie lęgowości i liczebność. Dodatkowo powstała bardzo obfita dokumentacja fotograficzna napotkanych gatunków. Lokalizacje zaznaczono przy pomocy Samsung Galaxy S Pus. Liczebność populacji w Małopolsce przyjęto za Atlasem Ptaków Lęgowych Małopolski (Walsz & Mielczarek 1992), a liczebność w skali kraju za Sikorą i in. (2007).

Wyniki inwentaryzacji ornitologicznej.

Łącznie na badanym terenie stwierdzono 45 gatunków ptaków. Większość z rejestrowanych gatunków to ptaki dorosłe. Wśród gatunków, dla których potwierdzono lęgowość (stwierdzając gniazda, jaja i podloty) należał między innymi Drozd śpiewak (Turdus philomelos) i Zięba (Fringilla coelebs).
Wśród gatunków nie lęgowych na badanym terenie, należących do frakcji ptaków zalatujących, należały takie gatunki jak: czapla biała (Ardea alba), dzięcioł czarny (Dryocopus martius), kruk (Corvus corax), jaskółka dymówka (Hirundo rustica), jaskółka oknówka (Delichon urbicum), jerzyk (Apus apus), myszołów zwyczajny (Buteo buteo), strzyżyk (Troglodytes troglodytes). Rejestrowane gatunki to przede wszystkim gatunki jednej grupy siedliskowej - leśnej.
Stosunkowo nieliczne stwierdzono gatunki ptaków terenów otwartych i stepów. Były to między innymi lerka (Lullula arborea), świergotek polny (Anthus campestris), białorzytka (Oenanthe oenanthe). Wycięcie drzew, wynikające z planowanej ochrony aktywnej, spowodować może wzrost liczebności właśnie tych gatunków. Trzeba nadmienić, że dwa pierwsze gatunki wymienione powyżej to gatunki z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej.
Do gatunków leśnych najliczniej stwierdzanych, występujących na całym terenie, należały: pleszka (Phoenicurus phoenicurus), kos (Turdus merula), grzywacz (Columba palumbus), sikora czubatka (Lophophanes cristatus), sikora bogatka (Parus major), zięba (Fringilla coelebs), sójka (Garrulus glandarius), dzięcioł duży (Dendrocopos major), piecuszek (Phylloscopus trochilus), drozd śpiewak (Turdus philomelos), orzechówka (Nucifraga caryocatactes). Gatunki te były notowane praktycznie w każdym miejscu, wzdłuż całego transektu.
Do grupy gatunków leśnych notowanych mniej licznie należą: dudek (Upupa epops), grubodziób (Coccothraustes coccothraustes), kowalik (Sitta europaea), kukułka (Cuculus canorus), lelek kozodój (Caprimulgus europaeus), mysikrólik (Regulus regulus), rudzik (Erithacus rubecula), świstunka leśna (Phylloscopus sibilatrix).
Do gatunków stwierdzonych na pojedynczych stanowiskach na badanym terenie należą m.in.: dzięcioł czarny (Dryocopus martius), kawka (Coloeus monedula), turkawka (Streptopelia turtur), strzyżyk (Troglodytes troglodytes).

Wykaz gatunków ptaków odnotowanych w trakcie prowadzonej inwentaryzacji.

Wykaz gatunków ptaków odnotowanych w trakcie prowadzonej inwentaryzacji. Dla stwierdzonych gatunków podano liczebność w skali kraju za: Sikora i in. (2007), oraz w skali Małopolski (Walasz & Mielczarek 1992)

 

Występowanie gatunków związanych z siedliskami leśnymi koncentrowało się na całym badanym terenie, głównie był to drzewostan sosnowy, gdzieniegdzie tylko pojawiała się brzoza - drzewo które upodobały sobie pleszki (Phoenicurus phoenicurus).

Lotne piaski na niektórych fragmentach pustyni

Lotne piaski na niektórych fragmentach pustyni. (Fot. Dawid Oruba)

 

Widok z góry Czubatka na zarośnięty obszar Pustyni Błędowskiej

Widok z góry Czubatka na zarośnięty obszar Pustyni Błędowskiej. (Fot. Dawid Oruba)

 Na badanym terenie dominowały gatunki pospolite i szeroko rozpowszechnione w skali kraju jak i regionu. Podczas inwentaryzacji stwierdzono również występowanie kilku gatunków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej były to m.in. czapla biała (Ardea alba), lelek kozodój (Caprimulgus europaeus), dzięcioł czarny (Dryocopus martius), Lerka (Lullula arborea), świergotek polny (Anthus campestris). Z Załącznika II/1 Dyrektywy Ptasiej spotkać na tym terenie można: bażant (Phasianus colchicus), grzywacz (Columba palumbus). Z Załącznika II/2 Dyrektywy Ptasiej: sierpówka (Streptopelia decaocto), turkawka (Streptopelia turtur), kos (Turdus merula), drozd śpiewak (Turdus philomelos), sójka (Garrulus glandarius), kawka (Coloeus monedula), szpak (Sturnus vulgaris).

Na fragmencie pustyni już odkrzaczonym przez ZPKWŚ zanotowaliśmy dwa gatunki z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej były to m.in. lerka (Lullula arborea) i świergotek polny (Anthus campestris), są to ptaki które żerują i gniazdują właśnie w terenie odsłoniętym od roślinności co jest najlepszym przykładem na konieczność wykrzywienia jak największej części z tych 400 ha.

Świergotek polny (Anthus campestris)

Świergotek polny (Anthus campestris), który żeruje i gniazduje na terenach odsłoniętych. (Fot. Artur Oruba)

Dane historyczne
Zgodnie z zapisami z Acta Ornitologica X 1967 nr. 9 „Ptaki północnozachodniej części powiatu olkuskiego” warto nadmienić występowanie dwóch bardzo rzadkich gatunków ptaków zasiedlających dawniej tereny Pustyni Błędowskiej.

Kulon (Burhinus oedicnemus)
Para tego gatunku gnieździła się na Pustyni Błędowskiej, ślady dorosłych i młodych kulonów widziane były kilkakrotnie przeważnie w drugiej połowie lata. Słyszane były również ich głosy. W ostatnich latach znikły prawdopodobnie z powodu zarośnięcia pustyni kserofitami i niepokojone przez ludzi. Dane zbierane w latach 1931 – 1960 przez Pana Krutikowa. Ostatnio słyszano tego ptaka 23.08.87 r. Nie można jednak wykluczyć, że był to ptak migrujący.
Środowisko: Suche piaszczyste ugory porośnięte skąpą roślinnością trawiastą z pojedynczymi, karłowatymi sosnami, jałowcami lub brzozami.
Ochrona: objęty ochroną gatunkową ścisłą. Zagrożeniami dla tego ptaka są zalesianie i zagospodarowywanie ugorów, regulacja rzek, zatrucie środowiska oraz niepokojenie tych niezwykle płochliwych ptaków przez ludzi. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt otrzymał oznaczenie: CR - gatunki skrajnie zagrożone.

Cietrzew (Tetrao tetrix)
Pospolity nieliczny notowany na przełomie lat 1931-1962 podczas ostatniej wojny prawie wytępiony. Po wojnie stan się poprawił i obecnie cietrzewie przebywają na obrzeżach Pustyni Błędowskiej w okolicach wsi Hutki. W 2006 roku prawdopodobnie widziano kurę z 7 młodymi w młodniku brzozy, obserwację prowadził leśniczy Nadleśnictwa Olkusz. Ostatnie obserwacje są z 2008 roku (słychać było toki) i z 2009-10-05 obserwacja wzrokowa kilkunasto sekundowa koguta. Z opowieści myśliwych, można również wywnioskować, że populacja na tym terenie nie wyginęła, prawdopodobnie co jakiś czas widują cietrzewie. Szczegółowe dane na temat występowania liczebności i rozmieszczenia będą opracowane w 2013 roku.
Środowisko: Podmokłe drzewostany graniczące z łąkami i mszarami, oraz lasy w sąsiedztwie wrzosowisk, preferuje tereny pierwotne, niewykorzystywane przez człowieka. W lasach o zwartym i starym drzewostanie występuje jedynie po brzegach. Na terenie Pustyni Błędowskiej najbardziej zbliżonym dla jego upodobań będzie teren południowo zachodni.
Ochrona: w Polsce ptak ten objęty jest ochroną gatunkową ścisłą. Wymaga ochrony czynnej. Wokół tokowisk cietrzewi od 1 lutego do 31 maja obowiązuje strefa ochronna w promieniu do 500 m. W Dyrektywie Ptasiej uznany jest za gatunek silnie zagrożony wyginięciem w wyniku zmian siedliskowych w lasach, gdzie dokonuje się zalesianie obszarów śródleśnych lub osusza się torfowiska. Są wrażliwe też na niepokojenie, konkurencję ze strony bażantów i ataki drapieżnych ssaków. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt otrzymał oznaczenie: EN - gatunki bardzo wysokiego ryzyka, silnie zagrożone.

Podsumowanie
Podsumowując całą inwentaryzację ornitologiczną na terenie przewidzianym pod inwestycję, stwierdzono 45 gatunków ptaków.
Zaobserwowano bardzo ciekawą zależność, że w miejscach odlesionych przez ZPKWŚ (Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego) występowały gatunki ptaków, których nie było w miejscach zalesionych. Na odkrzaczonych obszarach zaobserwowaliśmy m.in.:
- lerki (skowronki borowe)
- świergotki polne
- białorzytki
- dudki
Są to gatunki rzadkie na naszym terenie, preferujące miejsca wolne od zadrzewień.
Proces odkrzaczania Pustyni Błędowskiej przyczynić się może do powiększenia populacji tychże gatunków ptaków, poprzez poprawę warunków odpowiednich do ich gniazdowania jak i funkcjonowania. Badany obszar cechuje się umiarkowanymi walorami ornitologicznymi. Nie wykazano dużych, istotnych w skali kraju lub Małopolski populacji rzadkich/zagrożonych gatunków ptaków. Najcenniejsze gatunki ptaków wykazane podczas inwentaryzacji, związane są właśnie z terenami wolnymi od zadrzewień. Większość gatunków stwierdzonych na Pustyni Błędowskiej są to gatunki pospolite, którym nie zagraża wyginięcie, i jakakolwiek ingerencja w tym terenie na pewno nie zagrozi ich stanu populacji.