Jesteś tutaj: O projekcieMonitoring przyrodniczy

Monitoring przyrodniczy - raport z realizacji etapu 3 zadania nr 2

1. Cel opracowania.

2. Założenia metodyczne.

3. Analiza wyników.


1. Cel opracowania.
Opracowanie zostało wykonane na potrzeby projektu LIFE09 NAT/PL/000259 „Czynna ochrona kompleksu priorytetowych siedlisk napiaskowych (6120, 2330) w obszarze Natura 2000 na Pustyni Błędowskiej” finansowanego ze środków Instrumentu Finansowego „Life+” oraz NFOŚiGW, realizowanego w latach 2010-2014 przez Gminę Klucze.
Głównym celem realizacji całego zadania 2: Realizacja monitoringu przyrodniczego oraz monitoringu skuteczności prowadzonych działań ochrony aktywnej w ramach projektu LIFE09 NAT/PL/000259 „Czynna ochrona kompleksu priorytetowych siedlisk napiaskowych (6120, 2330) w obszarze Natura 2000 na Pustyni Błędowskiej”, jest kompleksowa ocena stanu wyjściowego siedlisk przyrodniczych na terenie objętym projektem oraz zmian, które nastąpią na tym terenie po wprowadzeniu planowanej ochrony czynnej, polegającej głównie na usuwaniu sosny zwyczajnej. Bardzo istotnym celem jest również optymalizacja rozmieszczenia powierzchni przeznaczonych do ochrony czynnej, w taki sposób, aby zapewnić możliwie jak największy i najtrwalszy efekt ekologiczny projektu.
Poza bezpośrednim celem praktycznym i skierowanym na jak najlepsze osiągniecie założonych celów projektu, prowadzone badania dostarczą również interesujący materiał naukowy, który może być wykorzystywany do badań zróżnicowania przestrzennego, florystycznego i fitosocjologicznego śródlądowych wydm i muraw napiaskowych.
Wreszcie materiał ten może być również wykorzystywany do lepszego planowania monitoringu przyrodniczego w innych obszarach Natura 2000 o zbliżonej charakterystyce przyrodniczej.
Przedstawione opracowanie zawiera prezentację wyników ze wszystkich 150 transektów zlokalizowanych w południowo-wschodniej i południowo zachodniej części Pustyni Błędowskiej.
Przedstawione wyniki prezentują stan zachowania siedliska na terenie Pustyni Błędowskiej przed wykonaniem działań aktywnej ochrony. Dane te będą porównane w kolejnym roku po odkrzaczeniu pustyni i odtworzeniu się stadiów sukcesyjnych muraw napiaskowych.
Przedstawione wnioski mają charakter końcowy, zawierają pełną analizę zgromadzonych danych terenowych.
Opracowanie zawiera wszystkie 150 formularzy terenowych. Dane te są również wpisane do bazy danych, która stanowi załącznik do niniejszego opracowania.

2. Założenia metodyczne.
Zgodnie ze specyfikacją zamówienia metodyka prowadzonego monitoringu jest opracowana zgodnie z zaleceniami Państwowego Monitoringu Środowiska, prowadzonego przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.
Opracowując metodykę prac wykorzystano bezpośrednio metodykę monitoringu siedliska „2330 Wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi” opracowaną w ramach PMŚ przez dr Kamila Kulpińskiego oraz mgr Annę Tyc na zlecenie Instytutu Ochrony Przyrody PAN w latach 2011-2012. Metodyka została opublikowana w drugiej części podręcznika „Monitoring siedlisk przyrodniczych”, który ukazał się drukiem w październiku 2012 r. Podręcznik w wersji elektronicznej dostępny jest pod adresem: http://www.gios.gov.pl/siedliska/default.asp?nazwa=publikacje&je=pl
Podstawowym założeniem metodycznym jest ocena stanu siedliska przyrodniczego na transekcie o długości 100 m i szerokości 10 m, w którym lokalizuje się 3 zdjęcia fitosocjologiczne, a także ocenia tzw. wskaźniki specyficznej struktury i funkcji siedliska przyrodniczego. Ponadto określa się tzw. perspektywy ochrony, czyli parametr wskazujący na realne możliwości utrzymania lub przywrócenia właściwego stanu siedliska przyrodniczego.
W standardowej metodyce monitoringu łączna ocena parametrów: specyficzna struktura i funkcje, perspektywy ochrony oraz powierzchnia siedliska umożliwia wyprowadzenie dla każdego stanowiska i obszaru łącznej oceny – tzw. ogólnej oceny stanu ochrony. W tym przypadku zrezygnowano z oceniania na stanowiskach powierzchni siedliska, gdyż w przypadku lokalizowania transektów tuż obok siebie ten wskaźnik zawsze będzie miał podobną wartość, a dokładniej w tym przypadku, ze względu na dużą powierzchnię badanych siedlisk przyrodniczych, po prostu wartość FV (czyli właściwą). Warto w tym miejscu przypomnieć, że oceny wszystkich wskaźników i parametrów dokonuje się w takiej samej, 3-stopniowej skali:
- FV – właściwy stan ochrony (wartość docelowa, we wszelkich planach ochrony i renaturyzacji siedlisk przyrodniczych)
- U1 – stan niezadowalający, który wskazuje na istotne pogorszenie stanu ochrony, ze względu na dużą czułość opisywanej metody monitoringu, taka ocena jest często pierwszym sygnałem postępującego pogarszania się stanu siedliska przyrodniczego. Renaturyzacja siedliska w tym stanie powinna być stosunkowo łatwa i po usunięciu czynników wpływających na nie negatywnie, przywrócenie właściwego stanu jest wysoce prawdopodobne.
- U2- stan zły – to ocena wskazująca na bardzo znaczące przekształcenie siedliska, silne zaburzenie jego struktury i funkcji, a co się z tym wiąże – na ogół ograniczone możliwości jego ochrony. Renaturyzacja
siedliska jest wówczas procesem stosunkowo długim i często kosztochłonnym. 
Pewnym problemem metodycznym jest fakt, iż celem ochrony w specjalnym obszarze ochrony siedlisk „Pustynia Błędowska” są dwa typy siedlisk przyrodniczych: murawy napiaskowe 6120 oraz wydmy śródlądowe 2330. Pierwsze siedlisko przyrodnicze występuje w miejscach bardziej ustabilizowanych i może też być kolejnym etapem sukcesji utrwalonych wydm śródlądowych.
Podstawowy schemat badań monitoringowy w przypadku obu siedlisk przyrodniczych jest taki sam, istnieje jednak zasadnicza różnica we wskaźnikach specyficznej struktury i funkcji siedliska. Biorąc jednak pod uwagę, że zarówno ze względu na dużą obecną i potencjalną powierzchnie siedliska 2330, a także ze względu na to, że planowane działania ochronne (odkrzaczanie) są skierowane głównie na ochronę wydm śródlądowych to zdecydowano, że ze względu na możliwość lepszej analizy i porównania materiału, należy w tym przypadku zastosować dla całego terenu objętego analizą jednolitą metodykę monitoringu wydm śródlądowych. Poniżej przedstawiono opis i waloryzację wskaźników specyficznej struktury i funkcji na podstawie poradnika metodycznego Monitoring siedlisk przyrodniczych – część 2 (Kulpinski & Tyc 2012).

Tab. 1. Opis wskaźników specyficznej struktury i funkcji siedliska przyrodniczego oraz parametru perspektywy ochrony” dla siedliska przyrodniczego 2330 – wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi.

Tabela 1

 

Tab. 2. Waloryzacja wybranych parametrów stanu oraz wskaźników specyficznej struktury i funkcji siedliska przyrodniczego 2330 – wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi.

Tabela 2
 

Na tej podstawie, na potrzeby projektu, opracowano formularz, wykorzystany przez ekspertów prowadzących badania terenowe (poniżej).

Tab. 3. Formularz obserwacji terenowych wykorzystany w czasie prac nad monitoringiem siedlisk przyrodniczych na Pustyni Błędowskiej.

Tabela 3

Założeniem specyfikacji zamówienia było wyznaczenie na terenie objętym projektem 150 transektów badawczych, czyli wykonanie 450 zdjęć fitosocjologicznych. Ze względu na planowaną intensyfikację działań ochronnych w południowo-wschodniej części Pustyni Błędowskiej, w roku 2012 większość z tych transektów zlokalizowano na terenie 200 ha, które podlegały pracom związanymi z usuwaniem materiałów wybuchowych i niebezpiecznych w okresie kwiecień-czerwiec 2012. W roku 2013 w 3 etapie realizacji zadania wykonano 46 transektów w części zachodniej pustyni, gdzie w okresie wiosennym przeprowadzono odminowywanie. 

W przypadku transektów wykonanych w roku 2012, wyznaczając je przyjęto zasadę, że kolejne transekty lokalizuje się na położonych równoleżnikowo liniach prostych i kolejne powierzchnie przylegają do siebie (co 100 m). Natomiast w kierunku N-S powierzchnie oddalone są od siebie o 50 m. W przypadku transektów wykonanych w roku 2013 transekty w obu płaszczyznach południkowej i równoleżnikowej były oddalone od siebie o 50 m. Rozmieszczenie 150 transektów na terenie pustyni objętej projektem obrazuje Mapa 1.

Mapa 1

Mapa 1. Rozmieszczenie powierzchni badawczych transektów na terenie Pustyni Błędowskiej (sporządził Michał Węgrzyn)

Biorąc pod uwagę fenologię zbiorowisk roślinnych charakteryzujących badane siedliska przyrodnicze, harmonogram prac związanych w poszukiwaniem i usuwaniem z terenu objętego projektem materiałów niebezpiecznych, a także harmonogram finansowania realizacji zadania, uzgodniono następujący harmonogram realizacji prac:

Etap 1 (do 24.08.2012). Opracowanie metodyki badawczej, wyznaczenie powierzchni monitoringowych, przekazanie wyników badań terenowych z pierwszych 50
transektów.
Etap 2 (do 20.09.2012). Przekazanie wyników badań terenowych z kolejnych 54 transektów. Opracowanie wyników badań z roku 2012.
Etap 3 (do 15.06.2013). Przekazanie wyników badań terenowych z ostatnich 46 transektów. Podsumowanie wyników uzyskanych z całości 150 transektów.
Etap 4 (do 15.06.2014). Powtórzenie i analiza wyników z 50 transektów.
Etap 5 (do 30 sierpnia 2014). Powtórzenie badań na 100 transektach. Opracowanie raportu końcowego.

Przedstawione opracowanie zawiera wyniki końcowe z wykonania monitoringu na 150 transektach przed przystąpieniem do odkrzaczania pustynii.

3. Analiza wyników

Pustynia Błędowska to obszar pagórkowaty o grubej warstwie piasków pochodzenia lodowcowego. Do połowy XX wieku obszar ten był całkowicie pozbawiony roślinności krzewiastej i drzewiastej. W okresie powojennym w trakcie gwałtownego rozwoju przemysłu górniczego i hutniczego na Śląsku następuje na terenie całej pustyni wzrost szybkości zachodzenia zjawisk sukcesyjnych. Wolne dotąd piaski oraz murawy napiaskowe powoli zaczynają zarastać najpierw roślinnością krzewiastą głównie gatunkami wierzb napiaskowych, a w końcowym efekcie drzewostanem sosnowym. Za przyczynę zachodzenia tego zjawiska podaje się gwałtowny wzrost zanieczyszczenia powietrza związkami azotu. Podobne zjawiska były szczegółowo badane na podobnych siedliskach na terenie Holandii oraz Wielkiej Brytanii (Sparrius i in. 2012).
W przypadku Pustyni Błędowskiej w połowie XX wyraźnie występowały zjawiska eolicznej działalności wiatru. Zjawiska te są niezbędne do prawidłowego wykształcania się i funkcjonowania zbiorowisk napiaskowych. Na podstawie analiz zdjęć lotniczych można stwierdzić że w latach 50 XX wieku murawy występowały głównie w częściach szczytowych wydm. Pozostałe tereny miały charakter powierzchni deflacyjnych z których piasek był wywiewany i transportowany na wydmy. Roślinność napiaskowa jest znakomicie przystosowana do tego typu zjawisk. Nawiewanie dużych ilości piasku skutecznie eliminowało inne gatunki roślin nie będące składnikiem muraw napiaskowych. Kiedy zanieczyszczenie powietrza na terenie pustyni gwałtownie się zwiększyło, do podłoża była dostarczana coraz większa ilość związków azotu w postaci opadu atmosferycznego. To z kolei uruchomiło rozwój mat glonowych które zaczęły związywać powierzchnię piasku. Proces ten był na tyle intensywny że w krótkim czasie większość piasku na terenie południowej pustyni zostało unieruchomione. Procesy zwydmiania całkowicie ustąpiły. Początkowo jeszcze na dawnych powierzchniach deflacyjnych występowały ale i one w końcu zarosły murawami napiaskowymi. W tym samym czasie na wydmach wkroczyła już roślinność krzewiasta i siewki sosny. Na podstawie przeprowadzonego monitoringu widać wyraźnie jak procesy sukcesyjne rozprzestrzeniały się na terenie pustyni. Na terenie wydm stwierdzono obecność najbardziej zaawansowanych procesów bielicowania podłoża. Wydmy porośnięte są już nie stadiami inicjalnymi sosny ale dobrze wykształconym borem sosnowym.
Oczywiście ze względu na słabą żyzność podłoża struktura drzewostanu zupełnie nie odpowiada jego wiekowi. W większości przypadków sosna ma formę mocno karłowatą, pnie są powyginane, a wysokość drzew sięga maksymalnie 15 m. Bryła korzeniowa jest zlokalizowana bardzo płytko, tak aby drzewa mogły wyłapywać całość wody opadowej tuż pod powierzchnią piasku. W miejscach okapu drzew występuje już gruba warstwa ścióły i martwej materii. W miejscach tych wykształciła się już w pełni warstwa bielic. 

Pomimo tak silnego zarośnięcia całości obszaru drzewostanem sosnowym i zaskrzeczeniami wierzbowymi, na całym terenie występują szczątkowe murawki roślinności napiaskowej. Otrzymane wyniki zostały opracowane w postaci tabelarycznej i porównane ze sobą. Jednocześnie oceny wszystkich parametrów i wskaźników zostały przedstawione w postaci wykresów kołowych.

Mapa 2
 

Mapa 2. Stan zachowania siedlisk przyrodniczych na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej – ocena ogólna. FV – właściwy stan ochrony - zielony, U1 – niezadowalający stan ochrony - żółty, U2 – zły stan ochrony - czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).

 
Wykres 1
 

Wykres 1. Rozkład procentowy ocen stanu zachowania siedlisk przyrodniczych na badanych powierzchniach na Pustyni Błędowskiej – ocena ogólna. FV – właściwy stan ochrony, U1 – niezadowalający stan ochrony, U2 – zły stan ochrony (sporządził Michał Węgrzyn).

Mapa 3

Mapa 3. Perspektywy ochrony muraw śródlądowych napiaskowych przy braku podejmowania działań aktywnej ochrony. FV – właściwe perspektywy ochrony - zielony, U1 – niezadowalające perspektywy ochrony - żółty, U2 – złe perspektywy ochrony - czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).

Wykres 2
 

Wykres 2. Rozkład procentowy ocen perspektyw ochrony muraw śródlądowych napiaskowych przy braku podejmowania działań aktywnej ochrony. FV – właściwe perspektywy ochrony, U1 – niezadowalające perspektywy ochrony, U2 – złe perspektywy ochrony (sporządził Michał Węgrzyn).

 
Mapa 4
 Mapa 4. Ocena wskaźnika „gatunki charakterystyczne” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwa liczba gatunków charakterystycznych – kolor zielony, U1 – niezadowalająca liczba gatunków charakterystycznych – kolor żółty, U2 – zła liczba gatunków charakterystycznych – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).
 
Wykres 3

Wykres 3. Rozkład procentowy ocen wskaźnika „gatunki charakterystyczne” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwa liczba gatunków charakterystycznych – kolor zielony, U1 – niezadowalająca liczba gatunków charakterystycznych – kolor żółty, U2 – zła liczba gatunków charakterystycznych – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).

Mapa 5
Mapa 5. Liczba gatunków charakterystycznych na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej (sporządził Michał Węgrzyn).
 
Wykres 4
 
Wykres 4. Rozkład procentowy liczby gatunków charakterystycznych na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej (sporządził Michał Węgrzyn)
Mapa 6
Mapa 6. Ocena wskaźnika „Ekspansja krzewów i podrostu drzew” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan – kolor zielony, U1 – niezadowalający stan – kolor żółty, U2 – zły stan – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).
 
 Wykres 5

Wykres 5. Rozkład procentowy ocen wskaźnika „Ekspansja krzewów i podrostu drzew” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan, U1 – niezadowalający stan, U2 – zły stan (sporządził Michał Węgrzyn).

Mapa 7

Mapa 7. Poziom ekspansji [%] krzewów i podrostu drzew na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej (sporządził Michał Węgrzyn)

Mapa 8

Mapa 8. Ocena wskaźnika „Gatunki ekspansywne” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan – kolor zielony, U1 – niezadowalający stan – kolor żółty, U2 – zły stan – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).

Wykres 6
 

Wykres 6. Rozkład procentowy ocen wskaźnika „Gatunki ekspansywne” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan, U1 – niezadowalający stan, U2 – zły stan (sporządził Michał Węgrzyn).

Mapa 9

Mapa 9. Ocena wskaźnika „Obce gatunki inwazyjne” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan – kolor zielony, U1 – niezadowalający stan – kolor żółty, U2 – zły stan – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).

Wykres 7
 

Wykres 7. Rozkłąd procentowy ocen wskaźnika „Obce gatunki inwazyjne” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan, U1 – niezadowalający stan, U2 – zły stan (sporządził Michał Węgrzyn).

Mapa 10
Mapa 10. Ocena wskaźnika „Występowanie procesów eolicznych” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan – kolor zielony, U1 – niezadowalający stan – kolor żółty, U2 – zły stan – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).
 
Wykres 8

Wykres 8. Rozkład procentowy ocen wskaźnika „Występowanie procesów eolicznych” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan, U1 –
niezadowalający stan, U2 – zły stan (sporządził Michał Węgrzyn).

 Mapa 11
 Mapa 11. Ocena wskaźnika „Procent powierzchni zajęty przez siedlisko” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan – kolor zielony, U1 – niezadowalający stan – kolor żółty, U2 – zły stan – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).
 
 
Wykres 9
 

Wykres 9. Rozkład procentowy ocen wskaźnika „Procent powierzchni zajęty przez siedlisko” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan, U1 – niezadowalający stan, U2 – zły stan (sporządził Michał Węgrzyn).

Mapa 12

Mapa 12. Ocena wskaźnika „Gatunki charakterystyczne murawy kserotermicznej” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan – kolor zielony, U1 –
niezadowalający stan – kolor żółty, U2 – zły stan – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).

Wykres 10

Wykres 10. Rozkład procentowy ocen wskaźnika „Gatunki charakterystyczne murawy kserotermicznej” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan,
U1 – niezadowalający stan, U2 – zły stan (sporządził Michał Węgrzyn).

Mapa 13

Mapa 13. Ocena wskaźnika „Inne zniekształcenia (rozjeżdżenie, wydeptanie, zaśmiecenie)” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan – kolor
zielony, U1 – niezadowalający stan – kolor żółty, U2 – zły stan – kolor czerwony (sporządził Michał Węgrzyn).

Wykres 11

Wykres 11. Rozkład procentowy ocen wskaźnika „Inne zniekształcenia (rozjeżdżenie, wydeptanie, zaśmiecenie)” na badanych transektach na Pustyni Błędowskiej. FV – właściwy stan, U1 – niezadowalający stan, U2 – zły stan (sporządził Michał Węgrzyn).

 

Prezentowane wyniki obejmujące 150 transektów w ramach przeprowadzonych badań monitoringowych, potwierdzają wcześniejsze przypuszczenia o złym stanie zachowania siedlisk przyrodniczych w obszarze Pustyni Błędowskiej. Wśród 150 badanych transektów nie odnotowano żadnego, na którym zgodnie z metodyką PMŚ, stan ochrony siedliska przyrodniczego można by było uznać za właściwy, a aż 65% transektów charakteryzowały się stanem złym (U2) (mapa 2 i wykres 1).
Również w szczegółowych ocenach wskaźników specyficznej struktury i funkcji siedlisk przyrodniczych całość danych potwierdza diagnozę przedstawioną w poprzednich niepełnych opracowaniach.
Na zachodnim fragmencie pustyni stan zachowania muraw napiaskowych został oceniony znacznie gorzej niż we wschodniej części. Na terenie gdzie w latach ubiegłych przeprowadzono wycinkę w ramach podobnego projektu powierzchnie zostały ocenione jako niezadowalające. Fragment południowo-wschodni pustyni został najlepiej oceniony. Występują tam najlepiej obecnie zachowane murawy napiaskowe na wydmach.
Perspektywy ochrony w przypadku niepodejmowania żadnych działań czynnej ochrony w przeważającej ocenie są złe. Pomimo mocnego zarastania całej pustyni gatunki charakterystyczne nadal występują. Ich ilość i rozmieszczenie są jednak bardzo różne. Za główną przyczynę tego stanu oczywiście odpowiada mocne zakrzaczenie pustyni. Ekspansja krzewów jest bardzo duża. W ramach monitoringu na transektach stwierdzono duże ilości siewek sosnowych wzrastających zarówno pod okapem starych drzew, jak i w znacznej odległości. Siewki są dowodem na występowanie dobrych warunków do kiełkowania nasion. Wynika to przede wszystkim z dużej eutrofizacji podłoża.
Na większości terenu pustyni nie stwierdzono dużego udziału gatunków ekspansywnych. Są to głównie gatunki niegdyś sztucznie wprowadzane przez człowieka w celu stabilizowania piasków i hamowania ruchów wydmowych. W połowie XX wieku zwydmiania zostało zahamowane i zaczęło się powolne zarastanie pustyni. Obecnie procesy eoliczne są znikome i występują w miejscach o małym zadrzewieniu. Ich obecność może jednak świadczyć że działalność wiatru nadal jest znacząca, a po zrealizowaniu zadań projektu zjawisko zwydmiania będzie ponownie przywrócone.

Opracowanie wykonał zespół pod kierownictwem dr. Michała Węgrzyna, w składzie:

Dr Katarzyna Kozłowska-Kozak
Dr Maciej Kozak
Dr Kamil Kulpiński
Mgr Anna Tyc
Mgr Krzysztof Stawowczyk
Mgr Mateusz Kolecki

Konsultacja naukowa: dr Wojciech Mróz

Kontakt:

Habitat Selection s. c. Mateusz Kolecki, Michał Węgrzyn
ul. Sikorskiego 11/31
34-400 Nowy Targ
tel. 602 379 733, 692 640 733
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie obsługi JavaScript.


Literatura

Kulpiński K., Tyc A. 2012. [w:] Mróz W. (red.), Monitoring siedlisk przyrodniczych. Przewodnik metodyczny. Część II. GIOŚ, Warszawa, s. 102-112.
Sparrius L. B., Sevink J., Kooijman A. M. 2012. Effects of nitrogen deposition on soil and vegetation in primary succession stages in inland drift sands. Plant Soil (2012)
353:261 – 272